چه کتابی را برای کودکانمان مناسب بدانیم؟

«هادی طرلانی، مدرس تربیت معلم»

«چکیده»
مقاله‌ی حاضر جهت روشن کردن اولیا و مربیان عزیز برای شناخت معیارهای انتخاب کتاب کودکان نوشته شده است و سعی دارد که با استفاده از منابع مختلف و تجربیات چندین ساله‌ی نویسنده؛ معیارهایی را پیش روی خوانندگان عزیز و گرامی عرضه بدارد تا اولیای محترم و مربیان عزیز بدانند که چه کتابی با چه گروه سنی برای کودکان مناسب است واستعدادهای بالقوه‌ی کودکان این صاحبان آینده‌ی جامعه را چگونه شکوفا سازند تا در مسیر درست و صحیح هدایت شوند.
«مقدمه»:
در روزگاران گذشته برای کودکان به جهت عدم شناخت کافی توجه چندانی نمی‌شد و برای کودکان کتاب‌های مستقل از بزرگان خیلی کمتر تدوین می‌گردید. تازه این کتاب‌ها هم با معیارهای روان‌شناختی کودک چندان تناسب نداشت. همه‌ی این مشکلات بیش‌تر به عدم شناخت اهمیت تکون شخصیت کودکان در دوران کودکی و نوجوانی مربوط می‌شد. لیکن امروز این اهمیت در سایه‌ی آموزش و تحقیقات روان شناختی کاملاً روشن شده است و همه‌ی خانواده‌های آگاه در باب تربیت کودکان خود دغدغه دارند.
امروز برای کودکان مثل بزرگ‌ترها ادبیات مستقلی وجود دارد که تحت عنوان «ادبیات کودکان» در برخی از رشته‌های دانشگاهی به صورت واحد مستقل درسی تدریس می‌شود. به نحوی که این استقلال در سال‌های گذشته وجود نداشت. اگر برای کودکان هم مطالبی نوشته می‌شد بیش‌تر در داخل مطالب ادبیات بزرگ‌ترها گنجانده می‌شود. اما امروزه روان‌شناسان معتقدند که بیش‌ از ۶۰% توانایی‌های بالقوه‌ی کودکان و نوجوانان در دوره‌های پیش از دبستان شناخته و تقویت می‌شود. در دوره‌ی معاصر برای ادبیات کودکان تعاریف گوناگون ارایه شده است. از جمله ‌آنها:
«خواندنی چاپ شده‌ی برخوردار از کیفیت عالی که به وسیله‌ی نویسندگان متخصص مخصوص کودکان نوشته شده است. علی‌اکبر شعاری نژاد، ادبیات کودکان»
«ادبیات کودکان و نوجوانان حاصل تلاش هنرمندانه است که در قالب کلام عرضه می‌شود. با زبان و شیوه‌ای مناسب و در خور فهم کودک یا نوجوان، او را به سوی رشد هدایت می‌کند. مصطفی رحمان دوست، ادبیات کودکان.»
بالاخره ده‌ها نظریه درباره‌ی تعریف ادبیات کودکان وجود دارد اما آنچه اهمیت دارد این است که امروزه همه متوجه شده‌اند که کودکان امروز صاحبان اصلی فردای جامعه هستند و باید این‌ها را درست تربیت کرد. به ویژه در دوره‌ی ما که دوران ارتباط و تبلیغات وسیع از طریق رسانه‌های مختلف و با سلایق و مکاتب متعدد ارایه می‌شود. باید بیش‌تر به تربیت و اصلاح کودکان کوشید. یکی از ابزار‌هایی که کودکان برای تکمیل شخصیت خود از آن استفاده می‌کنند کتاب‌های قصه و داستان است و لازم است این کتاب‌ها به تناسب سنی کودکان در اختیار آن‌ها قرار گیرد و از طرفی محتوای کتاب‌ها طوری باشد که سازنده‌ی شخصیت مورد انتظار جامعه باشد نه تخریب کننده‌ی شخصیت آن‌ها:
«قصه نوشته‌ای است با زبان کودکانه برای بچه‌ها نوشته می‌شود، دکتر حسن اندری»
اینک سوال این است با توجه به اهمیت و حساسیت قضیه چه نوع قصه و داستانی برای کودکان مناسب است؟
برای پاسخ به این سوال باید گفت که با توجه به حساسیت قضیه آثاری که برای کودکان چاپ می‌شود از جهات گوناگون باید مورد ملاحظه‌ی نویسندگان ادبیات کودکان و نوجوانان و اولیای محترم آنان باشد:
۱)زیبایی شکل ظاهری اثر اعم از اندازه ، تصاویر و عنوان روی جلد کتاب.
۲)کوتاهی و بلند بودن متن با توجه به گروه سنی کودکان تدوین شود و در گروه سنی کودکان به هنگام نوشتن قصه و داستان باید فوق‌العاده توجه کرد. امروزه در بازار، کتاب‌های گوناگونی وجود دارد که برخی از نویسندگان بی‌ملاحظه و نا‌آگاه چندان توجهی به گروه سنی کودکان نمی‌کنند.
۳)انتخاب متنی به صورت جدی یا مطایبه‌آمیز و طنز؛ که هز کدام دارای ویژگی‌های ادبی خاصی است که باید مورد ملاحظه نویسندگان قرار گیرد.
۴)توجه به اسطوره‌ها، حماسه‌های تاریخی و معاصر ، نماد‌ها اعم از جانداران و بی‌جان‌ها ، که این مورد در تفهیم مطالب به کودکان بسیار اهمیت دارد.
۵)توجه به تقویت تخیل و ذوق و قریحه و پرورش خلاقیت و ابتکار کودکان و نوجوانان
۶)توجه به آموزه‌های اخلاقی، دینی و میهنی کودکان و نوجوانان، در این مورد استفاده از کتب و منابع غنی زبان و ادبیات فارسی ضروری به نظر می‌رسد. باید نویسندگان کودکان خوشان توان علمی استفاده از منابع و کتب قدیم ادبی را داشته باشند تا بتوانند آن‌ها را با زبانی ساده و قابل فهم کودکان مطرح کنند.
۷)توجه به قالب نوشته اعم از نظم و نثر که هر کدام با توجه به محتوا می‌توانند نقش خاص خود را به خوبی ادا نمایند به شرط آن که نویسندگان در انتخاب قالب نوشته به دقت عمل نمیند.
۸)در قصه و داستان‌ها می‌توان هم برای کودکان سرگرمی در پر کردن اوقات فراغت آنان مفید بود و هم می‌توان در مضامین قصه‌ها و داستان‌ها به تقویت حافظه‌ی آنان جهت آموزش کتاب‌های درسی کمک کرد و آنان را به مطالعه و درس‌خواندن علاقه‌مند نمود.
۹)«چون که با کودک سرو کارت فتاد پس زبان کودکی باید گشاد»
نویسندگان محترم و اولیای عزیز باید به زبان کوکان با توجه به سن و سال آن‌ها عنایت داشته باشند زیرا که زبان وسیله‌ای برای برقراری ارتباط است هر چه این وسیله ارتباط قوی‌تر باشد محتوا بهتر انتقال پیدا می‌کند. «زبان لباس اندیشه است، چامسکی.»
۱۰)توجه به فرهنگ‌های قومی، منطقه و فرهنگ‌ عامه ، برای تقویت و استحکام پایه‌های وحدت بخش یک جامعه باید به کودکانمان بیاموزیم که فرهنگ هر منطقه که اصطلاحاً فرهنگ عامه نامیده می‌شود. باید مورد احترام متقابل همه‌ی اقوام باشد. زیرا که پیشرفت و ترقی هر جامعه‌ای در گرو تفاهم ، احترام متقابل و آرامش و امنیت آن جامعه است.
بر اساس تحقیقات و پژوهش‌های به عمل آمده توسط کانون‌های پرورش فکری کودکان و نوجوانان تهران موارد زیر از ویژگی‌های مورد کودکان و نوجوانان است که دوست دارند کتاب‌های قصه و داغستان از آنان بیش‌تر مطالب ارایه شود:
۱)مطابق استعداد و درک و فهم کودکان باشد.
۲)موضوع کتاب به محیط زندگی کودک مربوط باشد.
۳)به نیاز‌های سنی کودکان پاسخ بدهد
۴)به پرورش صحیح عقلی و عاطه‌ی کودک کمک کند.
۵)قدرت ابداعی را شکوفا نماید.
۶)واقع‌بینی کودک را تقویت کند.
۷)حس کنجکاوی را تحرک بخشد.
۸)به اجتماعی زندگی کردن تشویق کند.
۹)مسرت بخش و شادی آفرین باشد.
۱۰)ضعف و گوشه‌نشینی را از بین ببرد.
۱۱)به خود شناسی و خودباوری کمک کند.
۱۲)ذوق و هنر را تقویت نماید.
۱۳)زبان و سبک نگارش ساده و روشن باشد.
۱۴)متن کتاب مرتب و نظم فکری داشته باشد.
۱۵)قیمت کتاب مناسب باشد.
در پایان چنین نتیجه‌گیری می‌شود که نوشته کتاب و یا هر نوع نوشته‌ای برای کودکان باید با حساسیت خاص پیشگری شود و اولیای محترم نیز به هنگام تهیه‌ی کتاب برای کودکان خود باید بسیار مواظب باشند که کتابی تهیه کنند که باعث تقویت و مایه‌ی خوشبختی و سعادت آینده‌ی کودکان را در بر داشته باشد. زیرا که همین کتاب‌ها و اطلاعات کسب شده است که سازندگان شخصیت کودکان در حال و آنده می‌باشد.

 چاپ مطلب | موضوع: مقالات اساتيد